1. Cel naukowy projektu
1.1. Opis problemu
Polska tradycja prawna jawi się jako tradycja przerwana. W XIX wieku, kiedy w Europie kształtowały się narodowe systemy prawne, Polska pozostawała podzielona między imperia pruskie, rosyjskie i austriackie. W 1918 r. na terytorium nowego państwa polskiego obowiązywało pięć różnych systemów prawnych (w centralnej części Polski francuski Code civil, na terytorium zachodnim niemiecki BGB, na terytorium południowym austriacki ABGB, w niektórych częściach Polski wschodniej Zwód praw Imperium Rosyjskiego oraz w Spiszu i Orawie węgierskie prawo zwyczajowe). Z perspektywy porównawczej kodeksy francuski, niemiecki i austriacki były wiodącymi i najbardziej wpływowymi europejskimi kodeksami cywilnymi tamtych czasów, a „prawo polskie” nie wyróżniało się na tle innych europejskich jurysdykcji.
Kodeks zobowiązań z 1933 r. uznaje się za pierwsze prawdziwie europejskie ujednolicenie prawa, które mogłoby zostać ogłoszone w każdym kraju europejskim. Prace nad kodeksem zobowiązań z 1933 r. są ogólnie dostępne publicznie. Wszystkie projekty Kodeksu zobowiązań oraz znaczna część ich uzasadnień zostały opublikowane przez Komisję Kodyfikacyjną przed wybuchem II wojny światowej (por. Komisja Kodyfikacyjna, Podkomisja ds. Prawa Zobowiązań, Uzasadnienie projektu polskiego Kodeksu zobowiązań, wydanie 1-8, Warszawa 1934-1939, opracowane przez R. Longchamps de Bérier). Założenia projektu i dyskusje, które zainspirowały Komisję Kodyfikacyjną, można znaleźć w innych pracach opublikowanych w tym okresie (por. R. Longchamps de Bérier, Prawo zobowiązań, Lwów 1939; L. Domański, Instytucje Kodeksu zobowiązań. Komentarz teoretyczno-praktyczny. Część ogólna, Warszawa 1936; L. Domański, Instytucje Kodeksu zobowiązań. Komentarz teoretyczno-praktyczny. Część szczegółowa, Warszawa 1938). Dzięki temu można zrekonstruować, jaki wpływ miały poszczególne rozwiązania zagraniczne na poszczególne przepisy Kodeksu zobowiązań z 1933 r., a także które z nich zostały przyjęte bezpośrednio lub z modyfikacjami.
Po II wojnie światowej znaczna część rozwiązań przyjętych pierwotnie w Kodeksie zobowiązań z 1933 r. została włączona do ustawy z dnia 18 lipca 1950 r. – Część ogólna prawa cywilnego, a następnie do polskiego Kodeksu cywilnego z 1964 r. W przeciwieństwie do Kodeksu zobowiązań z 1933 r., oficjalne uzasadnienie Kodeksu cywilnego z 1964 r. nigdy nie zostało opublikowane. Ponadto materiały Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Cywilnego przy Ministerstwie Sprawiedliwości Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, a zwłaszcza protokoły posiedzeń, nigdy nie zostały wydane w formie drukowanej. W konsekwencji, z historycznego punktu widzenia, polski kodeks cywilny z 1964 r. należy do najmniej znanych kodeksów cywilnych współczesnej Europy.
Chociaż członkowie Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Cywilnego przy Ministerstwie Sprawiedliwości Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej oficjalnie odwoływali się do zasad socjalistycznych i rozwiązań innych krajów socjalistycznych, bez wątpienia najważniejsze części Kodeksu cywilnego z 1964 r. – księgi I i III – opierały się na tradycji polskiego Kodeksu zobowiązań, który pośrednio zawierał odniesienia do zachodniej tradycji prawnej. Można przypuszczać, że nie chcieli Państwo ujawniać tego faktu i dlatego oficjalna ekspozycja uzasadniająca Kodeks cywilny z 1964 r. oraz protokoły posiedzeń nigdy nie zostały opublikowane. Taka teza wymaga weryfikacji poprzez analizę materiałów źródłowych w postaci oryginalnych zapisów Komisji Kodyfikacyjnej, która opracowała polski Kodeks cywilny.
1.2. Pytania badawcze oraz cel naukowy projektu
Celem projektu jest zidentyfikowanie, które rozwiązania systemów prawnych romańskiego i germańskiego zostały w sposób wyraźny włączone do obecnego polskiego prawa zobowiązań na podstawie „recepcji pośredniej”. Szczególną uwagę poświęcimy operatywnym rozwiązaniom prawnym obecnym w innych systemach prawnych, które stanowiły bezpośrednią lub pośrednią inspirację dla rozwoju polskiego kodeksu cywilnego. W związku z tym projekt odnosi się w szczególności do mechanizmów prawnych: (1) stosowanych na terytoriach Polski w okresie międzywojennym (tj. prawa francuskiego, niemieckiego, austriackiego; w ograniczonym zakresie również – Zwodu praw Imperium Rosyjskiego); (2) stanowiących inspirację dla Komisji Kodyfikacyjnej pracującej nad Kodeksem zobowiązań (w tym wpływy prawa szwajcarskiego, projektu francusko-włoskiego prawa zobowiązań), (3) stosowanych w prawie rzymskim, jako ostatecznym źródle inspiracji dla opracowania innych kodeksów cywilnych. W ten sposób projekt ma na celu wykazanie, w jakim stopniu polskie prawo zobowiązań stanowi część europejskiej tradycji prawnej.
Głównym celem naukowym tego projektu jest (1) znalezienie i przeanalizowanie materiałów źródłowych w postaci oryginalnych dokumentów Komisji Kodyfikacyjnej przy Ministerstwie Sprawiedliwości Rzeczypospolitej Polskiej, która opracowała polski kodeks cywilny, oraz (2) porównanie ich z materiałami dotyczącymi międzywojennego kodeksu zobowiązań. W rezultacie możliwe będzie nie tylko ustalenie proporcji między zapożyczeniami zagranicznymi a lokalną myślą prawniczą, ale także określenie, w jakim stopniu na prace kodyfikacyjne po II wojnie światowej rzeczywiście wpłynęła socjalistyczna doktryna prawna.
2. Znaczenie projektu
2.1. Stan wiedzy i uzasadnienie podjęcia konkretnego problemu naukowego
Można śmiało stwierdzić, że polski kodeks zobowiązań, a następnie polski kodeks cywilny, nie powstały z niczego. Treść tych aktów prawnych była wynikiem długotrwałego rozwoju polskich koncepcji prawnych, zapoczątkowanego już w podstawach kodeksów państw rozbiorowych. W ten sposób oba kodeksy czerpały bezpośrednią inspirację z kilku kontynentalnych rodzin prawnych.
Jeśli kodeks zobowiązań z 1933 r. był pierwszym prawdziwie europejskim kodeksem pod względem europejskiego charakteru, to samo dotyczy powojennego polskiego kodeksu cywilnego z 1964 r., który był kolejnym ważnym etapem w rozwoju polskiego prawa prywatnego. Nawet jeśli został on ogłoszony w czasach rządów komunistycznych, ten ceniony akt prawny opierał się w dużej mierze na doświadczeniach prac legislacyjnych i przygotowawczych przeprowadzonych w okresie międzywojennym 1918-1939 oraz na dekretach ujednolicających prawo prywatne po II wojnie światowej (1945-1946). Dzięki solidnym tradycyjnym fundamentom polski kodeks cywilny, mimo że zawierał pewne zasady socjalistyczne, pozostał w mocy do dziś, choć z kilkoma zmianami. Jednak jego doktrynalne pochodzenie jest stosunkowo niejasne, a ważne jest pytanie, dlaczego tak się stało.
W okresie realnego socjalizmu rozwój polskiego kodeksu cywilnego był tematem niebezpiecznym politycznie, ponieważ dowody wielu zapożyczeń doktrynalnych z okresu międzywojennego, a więc z Zachodu, mogłyby zagrozić pozycji kodeksu w komunistycznym otoczeniu. Cisza, która skrywała pochodzenie polskiego kodeksu cywilnego, stworzyła przekonanie, że ten imponujący akt prawny powstał z niczego. Takie nieuzasadnione założenie przetrwało upadek komunizmu, prowadząc do przeciwnej motywacji do bagatelizowania elementów komunistycznych. W rezultacie polski kodeks cywilny jest jednym z najmniej znanych kodeksów cywilnych we współczesnej Europy i bardzo często jest pomijany w większości zachodnich przeglądów i analiz kontynentalnego prawa cywilnego.
Należy podkreślić, że materiały Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Cywilnego przy Ministerstwie Sprawiedliwości Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, a zwłaszcza protokoły posiedzeń, nigdy nie zostały opublikowane w formie drukowanej. Pod koniec lat 50. i na początku lat 60. opublikowano jedynie projekty poszczególnych przepisów kodeksu cywilnego (projekty kodeksu cywilnego Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej z 1954, 1955, 1960, 1961 r., a następnie ostateczny projekt kodeksu cywilnego i przepisów wprowadzających kodeks cywilny z 1962 r.). Proponowane przepisy i ich wersje nigdy nie zostały w całości porównane w jednej analizie. Brak publikacji materiałów opracowanych przez Komisję Kodyfikacyjną Prawa Cywilnego przy Ministerstwie Sprawiedliwości Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej (zwłaszcza protokołów dokumentujących poszczególne dyskusje) mógł wynikać z niechęci niektórych członków Komisji do ujawnienia wpływu ideologii socjalistycznej na przyjęte wówczas rozwiązania. Celem niniejszego projektu jest dodatkowo empiryczna weryfikacja, czy była to rzeczywista przyczyna nieopublikowania protokołów.
W skład Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Cywilnego przy Ministerstwie Sprawiedliwości Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej wchodzili często wybitni międzywojenni prawnicy (np. Jan Wasilkowski, jako przewodniczący, Jan Gwiazdomorski, Kazimierz Przybyłowski, Adam Szpunar), którzy byli przyzwyczajeni do rozwiązań przyjętych w kodeksach państw rozbiorowych obowiązujących w Polsce w okresie międzywojennym 1918-1939 i mieli bardzo bogate doświadczenie zarówno w pracach porównawczych, w orzekaniu na podstawie przepisów państw rozbiorowych (np. Aleksander Wolter czy Bronisław Dobrzański byli sędziami w okresie międzywojennym), jak i w pracach kodyfikacyjnych w tym okresie (np. Jan Wasilkowski i Kazimierz Przybyłowski byli członkami międzywojennej Komisji Kodyfikacyjnej). Być może dlatego Komisja Kodyfikacyjna Prawa Cywilnego przy Ministerstwie Sprawiedliwości Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej w swoich pracach nie odwoływała się tak bardzo do rozwiązań przyjętych w innych krajach socjalistycznych, które były mniej widoczne niż odniesienia do zachodniej tradycji prawnej, ukryte pod argumentacją podkreślającą tradycję polskiego Kodeksu zobowiązań. Jest to dość oczywiste ze względu na zachowanie w Kodeksie cywilnym wielu idei i rozwiązań przyjętych w Kodeksie zobowiązań. Dlatego też wydaje się uzasadnione przeanalizowanie idei i rozwiązań, które zostały przyjęte w Kodeksie zobowiązań, a następnie przeniesione do Kodeksu cywilnego częściowo lub nawet w całości. Takie podejście do genezy polskiego prawa zobowiązań pozwoli postawić hipotezę, że polska koncepcja prawna ma swoją historyczną ciągłość w sferze prawa prywatnego, która nie została przerwana w okresie Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej.
2.2. Uzasadnienie pionierskiego charakteru projektu oraz wpływu wyników projektu na rozwój dziedziny badań i dyscypliny naukowej
Obecnie prace nad trzecią księgą obecnego Kodeksu cywilnego, zatytułowaną „Zobowiązania”, nie są przedmiotem żadnej głębszej analizy historyczno-porównawczej w polskiej doktrynie prawnej. Ani polscy historycy, ani prawnicy cywilni nie podjęli jeszcze tak szeroko zakrojonych badań w celu ustalenia historycznych i prawnych korzeni polskiego prawa prywatnego w dziedzinie zobowiązań. Należy to uznać za wyraźną lukę w badaniach prawniczych dotyczących rozwoju polskiej tradycji prawnej. Już teraz widoczne są przeszkody, jakie ten brak badań stwarza dla interpretacji obecnie obowiązujących przepisów prawa; krytyczna analiza prac Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Cywilnego przy Ministerstwie Sprawiedliwości Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej oraz jej porównanie z materiałami wydanymi w związku z Kodeksem zobowiązań pozwalają wskazać doktrynalne źródła polskiego prawa zobowiązań. Polscy historycy prawa nie podjęli dotychczas takiego projektu badawczego, najprawdopodobniej ze względu na jego duży zakres i brak wystarczającej liczby członków zespołu badawczego.
Brak badań historycznych nad polskim kodeksem cywilnym stawia współczesne badania porównawcze w niekorzystnej sytuacji, biorąc pod uwagę, że takie badania istnieją w odniesieniu do innych systemów prawnych. Na przykład w prawie niemieckim szeroko zakrojonym badaniem porównawczym jest komentarz historyczno-krytyczny do niemieckiego kodeksu cywilnego (Historisch-kritischer Kommentar zum BGB).
Projekt ten wniesie znaczący wkład w polską naukę prawa, a w szczególności w przyszłe prace nad rekodyfikacją polskiego prawa zobowiązań. Dzięki tym badaniom polscy prawnicy będą mogli w pełni zaangażować się w globalną dyskusję na temat istoty i przyszłości prawa zobowiązań, udostępniając przyszłym analizom porównawczym polskie przepisy, które mają swoje korzenie w europejskiej tradycji prawnej. Ponadto, poprzez identyfikację źródeł polskiego prawa zobowiązań, możliwe będzie również porównanie i czerpanie inspiracji z odpowiednich przepisów materialnych regulowanych w innych europejskich systemach prawnych, a tym samym wyjaśnienie wielu wątpliwości doktrynalnych dotyczących obecnego dyskursu polskiego prawa prywatnego.
3. Koncepcja i plan pracy
3.1. Koncepcja i ogólny plan pracy
Prawo zobowiązań jest jedyną częścią prawa prywatnego, która została skodyfikowana w okresie międzywojennym i na którą nie miały wpływu poważne zmiany polityczne, które nastąpiły po II wojnie światowej. Konieczność rozpoczęcia prac od prawa zobowiązań wynika z faktu, że oficjalne wyjaśnienia i wzorce odpowiednich przepisów (oparte na przepisach obowiązujących w innych systemach prawnych), na których Komisja Kodyfikacyjna oparła swoje prace, zostały opublikowane w oficjalnym raporcie. Dalsze odniesienia do zapożyczonych przepisów, które zainspirowały Komisję Kodyfikacyjną, można znaleźć w innych pracach opublikowanych w tym okresie (R. Longchamps de Bérier i L. Domański). Publikacje te opierały się na wcześniejszych projektach kodeksu zobowiązań przygotowanych na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie (E. Till, Polskie prawo zobowiązań (część ogólna). Wczesny projekt, Lwów 1923; E. Till, R. Longchamps de Bérier, Polskie prawo zobowiązań (część szczegółowa). Wczesny projekt, Lwów 1928). Wszystkie projekty kodeksu zobowiązań i znaczna część ich motywów zostały opublikowane przez Komisję Kodyfikacyjną przed wybuchem II wojny światowej i są dostępne do dalszego porównania z materiałami powojennymi (zobacz np. wspólny projekt PolOGB Uniwersytetu Warszawskiego i Uniwersytetu w Zurychu, https://rwi.app/iurisprudentia/de/polor).
Prawo zobowiązań jest najważniejszą częścią prawa prywatnego, ponieważ reguluje przepływ handlu. Właśnie dlatego nie da się go tak łatwo przypisać różnym ideologiom (które w Polsce obejmowały ideologię socjalistyczną) w porównaniu z prawem rzeczowym (np. prawami własności), prawem rodzinnym (np. definicją małżeństwa lub regulacją stosunków między małżonkami) czy prawem spadkowym (np. wzajemnymi powiązaniami między prawem rodzinnym a prawem rzeczowym). W związku z tym prawo zobowiązań zostało skodyfikowane najwcześniej w okresie międzywojennym i jako takie ma najdłuższą tradycję spośród wszystkich działów polskiego kodeksu cywilnego.
3.2. Szczegółowe cele badawcze
Kluczowym rezultatem projektu będzie stworzenie nowej cyfrowej bazy danych, która będzie zawierała zdigitalizowane wersje wszystkich materiałów i protokołów Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Cywilnego przy Ministerstwie Sprawiedliwości Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. W rezultacie projekt wzbogaci ogólnodostępną bazę wiedzy w tej dziedzinie, umożliwiając przyszłym badaczom łatwy i bezpłatny dostęp do materiałów.
Ponadto planowane jest stworzenie strony internetowej poświęconej rozpowszechnianiu wyników projektu (w języku polskim i angielskim), zawierającej protokoły Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Cywilnego przy Ministerstwie Sprawiedliwości Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, które obecnie są trudno dostępne i dlatego rzadko cytowane przez badaczy. Strona internetowa będzie również zawierała tabelę porównującą przepisy Kodeksu cywilnego z wcześniejszymi projektami i odpowiednimi przepisami prawa zagranicznego. Ze względu na charakter projektu wskazane jest zestawienie w tabeli analizowanych przepisów polskich i zagranicznych kodeksów oraz tekstów projektów, aby umożliwić ich lepsze porównanie i pokazanie zmian w trakcie opracowywania kodeksu cywilnego. Taka strona internetowa powinna być traktowana jako najlepsza platforma do przeglądu wyników projektu. Wyszukiwarka i linki do konkretnych archiwów, dokumentów i publikacji ułatwią wykorzystanie wyników projektu w dalszych badaniach.
3.2. Wyniki wstępnych badań
Prawidłowa interpretacja polskiego Kodeksu cywilnego wymaga podejścia „archeologicznego”, które pozwala określić źródło wielu obecnych przepisów. Na przykład art. 388 Kodeksu cywilnego, norma dotycząca nieuczciwej korzyści, wywodzi się z art. 42 Kodeksu zobowiązań, który z kolei jest inspirowany art. 22 francusko-włoskiego projektu prawa zobowiązań z 1927 r. Ponadto można prześledzić pochodzenie art. 434 Kodeksu cywilnego dotyczącego zawalenia się budowli (cautio damni infecti), który wywodzi się z art. 151 Kodeksu zobowiązań, o którym wiadomo, że ma swoje źródło w art. 1386 francuskiego Kodeksu cywilnego, § 836 BGB i art. 2053 włoskiego Kodeksu cywilnego.
Ponadto już na tym etapie projektu można założyć, że wpływ zagranicznych regulacji był znaczący nie tylko dla Kodeksu zobowiązań, ale także dla późniejszego Kodeksu cywilnego. Ponadto na tym etapie przygotowań projektu można postawić wstępną hipotezę, że odniesienia do prawa porównawczego, w tym prawa obowiązującego w krajach kapitalistycznych (jako źródła polskiej myśli prawniczej), choć nie były wyraźnie podkreślane, były oczywiste dla członków Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Cywilnego przy Ministerstwie Sprawiedliwości Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej.
4. Metodologia badań
4.1. Podstawowa metodologia naukowa
Wybrana metodologia naukowa będzie zróżnicowana. Do przygotowania komentarza wykorzystamy metodę porównawczą, która pozwoli podsumować wnioski wynikające z analizy źródeł wskazujących na pochodzenie przepisów Kodeksu cywilnego. Analizowane materiały prawne zostaną poddane syntezie historyczno-porównawczej, ponieważ porównanie współczesnego prawa z jego tradycją wzbogaci je i ułatwi jego zrozumienie.
4.2. Metody, techniki i narzędzia badawcze
W ramach projektu zostaną przedstawione nie tylko bezpośrednie odniesienia do europejskich kodeksów cywilnych zawarte w pracach nad Kodeksem zobowiązań, ale również brzmienie przepisów, które obowiązywały w tamtym czasie. Pozwoli to jasno przedstawić ich wpływ na przepisy przyjęte w Kodeksie zobowiązań. Analizie źródeł towarzyszyć będzie komentarz w formie streszczenia, wskazujący bezpośrednio źródło danego przepisu oraz zagraniczne regulacje, które miały na niego bezpośredni wpływ. Takie podejście pozwoli nie tylko na głębsze zrozumienie analizowanych źródeł, ale także na prześledzenie historycznej ewolucji poszczególnych przepisów w kontekście europejskiej tradycji prawnej.
4.3. Metody analizy wyników
Efektem końcowym projektu będzie monografia, stanowiąca przegląd badań przeprowadzonych w ramach projektu. Wskaże ona czynniki, które wpłynęły na poszczególne przepisy polskiego Kodeksu cywilnego oraz sposób, w jaki polski Kodeks zobowiązań z 1933 r. wpłynął na cały polski Kodeks cywilny i jak z kolei wpłynęły na niego regulacje zagraniczne.
Wynikiem projektu będą co najmniej trzy publikacje w języku angielskim, skierowane do międzynarodowych prawników, aby uwzględnili rozwój polskiego prawa zobowiązań w swoich badaniach porównawczych. Rozważane będą dodatkowe publikacje, zarówno w języku niemieckim, jak i francuskim, aby zapewnić jak najszerszą międzynarodową koalicję zainteresowań porównawczych w zakresie polskiego prawa zobowiązań.